बदलता भारत, घडत जाणारा भारत

आपण ज्या भारताच्या रूपात पुढे आलो आहोत आणि ज्या भारताचा अजूनही शोध घेत आहोत

– डॉ. प्रियंका सौरभ

प्रत्येक स्वातंत्र्यदिन आपल्याला राष्ट्राच्या भूतकाळाचा विचार करण्याची आणि भविष्याचा वेध घेण्याची संधी देतो. स्वातंत्र्याच्या 80 वर्षांच्या प्रवासात भारतात झालेल्या काही महत्त्वपूर्ण बदलांचा आढावा घेण्याचा हा एक प्रयत्न आहे. हे बदल केवळ अर्थव्यवस्था, शहरे किंवा तंत्रज्ञानापुरते मर्यादित नाहीत, तर सामान्य भारतीयांच्या आकांक्षा, आत्मविश्वास आणि दृष्टिकोनातही मोठे परिवर्तन झाले आहे. आजचा भारत 1947 मध्ये वसाहतवादी राजवटीतून मुक्त झालेल्या भारतापेक्षा निश्चितच वेगळा आहे.

आर्थिकदृष्ट्या पाहता सर्वात मोठा बदल जाणवतो. स्वातंत्र्यानंतरच्या सुरुवातीच्या दशकांमध्ये संसाधनांची कमतरता होती, संधी मर्यादित होत्या आणि मोठ्या लोकसंख्येच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करणे हे मोठे आव्हान होते. आज भारत जगातील प्रमुख आर्थिक शक्तींपैकी एक म्हणून उदयास आला आहे. आधुनिक उद्योग, विकसित होत असलेली पायाभूत सुविधा, उद्योजकतेची नवी भावना आणि महत्त्वाकांक्षी युवा पिढी ही आजच्या भारताची वैशिष्ट्ये आहेत. रस्ते, विमानतळे, मेट्रो, डिजिटल नेटवर्क आणि सुधारलेली कनेक्टिव्हिटी यामुळे देशातील विविध भाग आणि नागरिक एकमेकांच्या अधिक जवळ आले आहेत. आज एखादा तरुण ऑनलाइन शिक्षण घेऊ शकतो, दुसऱ्या शहरातील कंपनीसाठी काम करू शकतो आणि संपूर्ण देशातील लोकांना सेवा देणारा व्यवसायही चालवू शकतो. मागील पिढ्यांसाठी अशा संधींची कल्पनाही करणे कठीण होते.

या परिवर्तनात तंत्रज्ञानाचे योगदान कदाचित सर्वात मोठे आहे. मोबाईल फोन आता केवळ संवादाचे साधन राहिलेले नाही. तो बँक, वर्ग, बाजारपेठ, कार्यालय आणि माहितीचा स्रोत बनला आहे. ऑनलाइन पेमेंटने दैनंदिन जीवनात मोठा बदल घडवून आणला असून अनेक सार्वजनिक सेवा ऑनलाइन उपलब्ध झाल्या आहेत. तंत्रज्ञानामुळे माहिती आणि संधींच्या बाबतीत भारत अधिक जोडला गेला आहे. मात्र, प्रगतीचे खरे मोजमाप केवळ तंत्रज्ञानात नसून त्याचा सामान्य नागरिकाच्या जीवनावर होणारा परिणाम किती सकारात्मक आहे, यात आहे.

भारतीय नागरिक आणि राष्ट्राच्या आत्मविश्वासातही उल्लेखनीय परिवर्तन झाले आहे. काही पिढ्यांपूर्वी पाश्चिमात्य जगाबद्दल कौतुक आणि कधी-कधी न्यूनगंडाची भावना दिसून येत होती. आज भारतीय तरुण स्वतःला जगातील सर्वोत्तम व्यक्तींच्या बरोबरीने पाहतात. विज्ञान-तंत्रज्ञान, उद्योजकता, व्यावसायिक क्षेत्र, कला आणि क्रीडा अशा विविध क्षेत्रांत भारतीयांनी जगभर आपली ओळख निर्माण केली आहे. त्याचवेळी भारताची संस्कृती, भाषा, परंपरा आणि इतिहास यांच्याबद्दलही नव्याने अभिमानाची भावना निर्माण होत आहे. आधुनिकता आणि आपल्या मुळांशी असलेले नाते आता परस्परविरोधी राहिलेले नाही.

मात्र, प्रगतीनंतरही आपल्या समस्या संपलेल्या नाहीत. आपल्याकडे जागतिक दर्जाची विमानतळे आणि डिजिटल पायाभूत सुविधा आहेत, परंतु काही समाजघटक आजही आरोग्य, शिक्षण आणि स्वच्छतेसारख्या मूलभूत आव्हानांना सामोरे जात आहेत. उत्तम उद्योग आणि कुशल मनुष्यबळ असूनही लाखो तरुण स्थिर आणि चांगल्या उत्पन्नाच्या रोजगाराच्या शोधात आहेत. शहरांचा विकास होत असताना अनेक शहरे प्रदूषण, वाहतूक कोंडी आणि अयोग्य शहरी नियोजनाच्या समस्यांशी झुंजत आहेत. आर्थिक विकासामुळे मोठ्या संधी निर्माण झाल्या असल्या तरी त्याचा लाभ सर्व नागरिकांना समान प्रमाणात मिळत नाही.

याच ठिकाणी संतुलित टीकेचे महत्त्व अधोरेखित होते. आपल्या देशातील उणिवांची जाणीव न ठेवता त्याच्यावर प्रेम करणे शक्य नाही. खरे देशप्रेम आपल्याला बदलण्याची गरज असलेल्या गोष्टी स्वीकारण्याचे धैर्य देते. सशक्त लोकशाहीमध्ये असहमती आणि टीका सहन केली गेली पाहिजे. राष्ट्रीय हित केवळ आर्थिक विकास, लष्करी सामर्थ्य आणि आंतरराष्ट्रीय प्रभावापुरते मर्यादित नसावे. सामाजिक सलोखा, सक्षम संस्था, समान संधी, प्रत्येक नागरिकाची प्रतिष्ठा आणि लोकशाही प्रक्रियेवरील विश्वास यांचाही त्यात समावेश असला पाहिजे. देशाच्या भविष्यासाठी कठीण प्रश्नांना सामोरे जाण्याइतका आत्मविश्वास असणे आवश्यक आहे.

भारताची संकल्पनाही आपल्यासाठी अनोखी आहे. भारत हा केवळ आधुनिक काळातील एक राजकीय घटक नाही, तर हजारो वर्षांचा इतिहास, विविध परंपरा, भाषा, तत्त्वज्ञान आणि सांस्कृतिक प्रभावांनी समृद्ध अशी एक सभ्यता आहे. विविधतेचा स्वीकार करणे आणि एकरूपतेचा आग्रह न धरणे हे भारताचे वैशिष्ट्य राहिले आहे. या सभ्यतागत स्वरूपाचे जतन करताना वेगाने बदलणाऱ्या जगातील नव्या संधी स्वीकारणे, हे आपल्यासमोरील मोठे आव्हान आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि सांस्कृतिक मुळे यांच्यात संतुलन साधणे आवश्यक आहे. आधुनिक शहरे उभी राहिली पाहिजेत; मात्र त्यांच्यात सामुदायिक भावना देखील टिकली पाहिजे. जगाशी अधिक एकरूप होताना आपल्या संस्कृतीबाबत असुरक्षित वाटण्याचे कारण नाही.

स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून भारताचे सर्वात मोठे यश म्हणजे त्याने लोकशाही टिकवली आणि ती विकसित केली. विविध भाषा, धर्म, भौगोलिक पार्श्वभूमी, समाजघटक आणि आर्थिक परिस्थिती असलेला हा विशाल देश संविधानाच्या चौकटीत आपले मतभेद सोडवण्यात आतापर्यंत सक्षम ठरला आहे. आपली लोकशाही अजूनही परिपूर्ण नसली तरी असहमती ही आपली ताकद ठरू शकते. समाजाच्या भवितव्यावर नागरिक आजही चर्चा करत आहेत, याचे ते प्रतीक आहे. आपल्या मतभेदांचे रूपांतर विभाजनात होऊ नये आणि राजकीय स्पर्धेमुळे भारताची मूलभूत संकल्पना कमकुवत होऊ नये, हे सुनिश्चित करणे आवश्यक आहे.

भारताच्या पुढील प्रवासात केवळ प्रभावी आकडे आणि दिसणाऱ्या पायाभूत सुविधांपलीकडे विचार करण्याची गरज आहे. भविष्यातील भारताचे मूल्यमापन शिक्षण, रोजगार, आरोग्यसेवा आणि पर्यावरणाच्या गुणवत्तेच्या आधारावर केले जाईल. तरुणांना संधी उपलब्ध करून देणे, अर्थव्यवस्थेतील महिलांचा सहभाग वाढवणे, सार्वजनिक संस्थांची गुणवत्ता मजबूत करणे आणि सर्वसमावेशक विकासाला चालना देणे आवश्यक आहे. प्रत्येक तरुण भारतीयाला शिकण्याची, काम करण्याची आणि देशाच्या विकासात योगदान देण्याची समान संधी मिळाली, तर आपला लोकसंख्यात्मक लाभांश देशासाठी वरदान ठरू शकतो.

भारताच्या 80व्या स्वातंत्र्यदिनाकडे पाहताना मला असा देश दिसतो, ज्याने मोठा प्रवास केला आहे. गरिबी आणि अभाव ही मोठी आव्हाने असलेल्या नवस्वतंत्र देशापासून भारत आज आर्थिक, तांत्रिक आणि सामरिक क्षमतांनी समृद्ध अशा राष्ट्रात परिवर्तित झाला आहे. मात्र, हा प्रवास अजून संपलेला नाही. पुढील आव्हान केवळ अधिक समृद्ध आणि शक्तिशाली होण्याचे नाही, तर अधिक न्याय्य, अधिक एकसंध आणि अधिक आत्मविश्वासपूर्ण राष्ट्र बनण्याचे आहे.

आपल्या पूर्वजांनी आपल्याला राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून दिले. आता येणाऱ्या पिढीला अधिक संधी आणि आपलेपणाची भावना देणे हे आपले कर्तव्य आहे. आपल्याला असा भारत घडवायचा आहे, जो समृद्ध असेल पण संवेदनाहीन नसेल; शक्तिशाली असेल पण अहंकारी नसेल; आधुनिक असेल पण आपल्या मुळांना विसरणार नाही आणि विविधतापूर्ण असेल पण विभाजित होणार नाही.

म्हणूनच, भारताचा 80वा स्वातंत्र्यदिन हा आपल्या प्रगतीचा उत्सव असण्याबरोबरच आपल्याला अजून मोठा प्रवास करायचा आहे, याची आठवण करून देणारा दिवसही असला पाहिजे. आपल्याला मिळालेला भारत हा अनेक पिढ्यांच्या त्याग आणि प्रयत्नांचे फलित आहे. आपण पुढील पिढ्यांसाठी कोणता भारत मागे ठेवतो, हाच आपल्या योगदानाचा खरा मापदंड ठरेल.

(सद्वार्ता)

(डॉ. प्रियंका सौरभ, पीएचडी (राज्यशास्त्र), कवयित्री आणि सामाजिक चिंतक आहेत.)